Pierwotny sposób wymierzania sprawiedliwości. Stosowano ją zwłaszcza w okresie rodowym, w przypadku przestępstw zaliczanych do kategorii prywatnych tj. naruszających interes jednostki, rodziny lub – szerzej – właśnie rodu. Stanowiła ona formę bezpośredniego odwetu o nieokreślonych dla podmiotu zemsty skutkach. Była ona ugruntowana w głębokim przekonaniu, że czyn zabroniony, winien był znaleźć odpowiedź ze strony poszkodowanego lub osób z nim spokrewnionych (początkowo bez określenia kręgu uprawnionych). Dotyczyło to w szczególności przestępstw przeciwko życiu. Zdarzało się jednak rozszerzanie jej stosowania na przestępstwa o mniejszej szkodliwości społecznej: przeciwko zdrowiu czy mieniu, aczkolwiek głównym czynem zabronionym, w przypadku którego dopuszczano zemstę było mężobójstwo.                  W zależności od okresu i rozwiązań prawnych, obowiązujących na...