Znaki graniczne dawnego lasu Hochwald (pow. brzeski)
Dawny las Hochwald położony jest przy obecnej zachodniej granicy gminy Olszanka w powiecie brzeskim, na zachód wsi Przylesie, od południowej strony ograniczony drogą wojewódzką nr 401. W części lasu znajduje się obecnie Rezerwat przyrody Przylesie. Pierwotnie należał do uposażenia komandorii joannitów w Oleśnicy Małej, najpewniej przejęty został przez zakon wraz z innymi dobrami komandorii po zlikwidowanym w 1312 r. zakonie templariuszy. Pierwsza informacja o joannitach w Oleśnicy Małej pochodzi już z 1314 r.
W 2. poł. XV w. nastąpiła stagnacja w rozwoju gospodarczym komandorii spowodowana zapewne stratami podczas wojen husyckich. Efektem kryzysu było odstąpienie księciu brzeskiemu Fryderykowi I w 1485 r. dochodów z zakonnych wsi Bąków, Chwalibożyce, Bierzów i Młodoszowice oraz dwóch zakonnych lasów Hochwald i Rybno w zamian za zwolnienie zakonu z wszelkich powinności wobec władzy książęcej w domach Oleśnicy Małej i Tyńcu nad Ślęzą (…den hoenwald in unseren Briegischen weichbilde gelegen und den Walt Rybno der do ken Lichtenaw gehoret hat). W tym samym roku zakonnicy wyjednali od biskupa wrocławskiego Jana obniżenie dziesięcin z dóbr zakonnych i darowanie zaległych płatności. Od tego czasu las Hochwald był własnością książęcą, a potem (aż do 1918 r.) królewską (Königl. Forst Hochwald).
W ten sposób zachodnia granica lasu stała się wschodnią granicą obszarów dwóch zakonnych wsi Kłosów (Klosdorf) i Jaworów (Jauer), co opisane zostało w urbarzu dóbr komandorii z 1678 r. W opisie Kłosowa odnotowano, że Sonsten aber gränzet eβ gegen Mittag mit Jauer und Breylau, gegen aufgang mit dem Hochen waldt undt Bertzdorff. Natomiast opisując Jaworów zaznaczono, że las ten należy do księstwa brzeskiego, a obszar wiejski cały jest oznaczony znakami granicznymi (Sonsten Grenzet eβ gegen Aufgang der Sonne mit dem Hochen Waldt zu dem Fürsten Thumb Brieg gehörig […] Ist mit Gränzen umb undt umb Wohl versehen).
Wspomniane granice oznaczone zostały na XVIII-wiecznych mapach. Schematycznie ukazana zostały na mapie powiatu brzeskiego w atlasie Friedricha Bernharda Wernera (2. poł XVIII w.), nieco dokładniej na mapie Friedricha Wilhelma Karla von Schmettau (1789) i najprecyzyjniej na mapie autorstwa Christiana Friedricha von Wrede (Krieges Carte von Schlesien 1747-1753).
Pomimo transakcji zawartej z księciem brzeskim w 1485 r. przebieg zachodniej granicy lasu budził kontrowersje, o czym świadczy zapis z wizytacji komandorii w 1609 r. Wizytatorzy wskazali, że jedynym problemem dotyczącym oleśnickiego domu jest spór graniczny dotyczący lasu Hochwald (Waβ sonsten bey dieser Commenda für beschwerungen vorhanden sein möchten, Ist Ihnen auβer aines granizstreits unter dem Hochwaldt nichts wieβendt). We wspomnianym już urbarzu z 1678 r. zaznaczono, że wszystkie zakonne wsie są dobrze oznaczone różnego rodzaju znakami granicznymi, w tym kamieniami granicznymi (np. w opisie Jankowic: ist überall mit Gränz Zeichen, Reynen und Steinen wohl versehen).
Rewizje granic zakonnych dóbr przeprowadzono i w następnych latach, np. w 1710 r. W 1764 r. komtur oleśnicki Octavian von Sinzendorf zlecił swemu pełnomocnikowi Tobiasowi Johannowi Lithomisky’emu przeprowadzenie rewizji granic, ponieważ upłynęło 25 lat od poprzedniej, przeprowadzonej w 1739 r.
Oznaczanie granic kamiennymi znakami przeprowadzano także doraźnie. W 1699 r. z powodu sporu granicznego dotyczącego rozgraniczenia obszaru należącego do młyna w zakonnej wsi Kalinowa (Kallen) i wsi Witowice (Weigwitz) ustawiono kamienie graniczne, ponieważ z powodów pogodowych nie zachowały się żadne „solidne drzewa ze znakami granicznymi” (tüchtige Gränitzbäume).
Podobnie zaopatrzone w znaki graniczne były zakonne lasy. Przykładowo las Niederwald nad Oławą koło Niemila (Niehmen) otoczony był „bezspornymi” oznaczeniami w postaci drzew i kamieni (Ist mit Rainen, Bäumen und Steinen wegen der gränzen wohl versehen, und aller dingeβ unstrittig), a początek tej granicy wyznaczał kamień ustawiony między dwoma dębami (1678). Ten sam las od strony wsi Siecieborowice (Sitzmansdorf) i Drzemlikowice (Dremling) oddzielony był rowami granicznymi (mit sichtbahren gränzgraben Wohl versehen).
Stosunki własnościowe na tym obszarze zmieniły się po kasacie dóbr klasztornych w Prusach w 1810 r. W 1814 r. król Fryderyk Wilhelm III przekazał dobra należące wcześniej do komandorii joannitów w Oleśnicy Małej i Łosiowie generałowi Ludwigowi Yorck von Wartenburg. Dobra łosiowskie Yorckowie sprzedali w 1886 r., ale na zamku w Oleśnicy Małej siedzieli aż do 1945 r. Od tego czasu (1814) królewski las Hochwald (od 1918 r. państwowy) graniczył od zachodu ze świeckimi dobrami hrabiów Yorck von Wartenburg.
Długa historia lasu Hochwald znajduje odzwierciedlenie w zachowanych kamieniach granicznych wyznaczających jego obszar. Od zachodniej strony, której granica była przedmiotem sporu granicznego poświadczonego już na pocz. XVII w., zinwentaryzowano 22 kamienie. Na wschodniej granicy odnotowano 6 kamieni oraz rów graniczny, zaś od strony północnej tylko jeden kamień. Badania terenowe przeprowadzone na południowej granicy lasu nie dały żadnych rezultatów, czego przyczyną jest znaczne przekształcenie terenu, przez który przeprowadzono drogi i wzniesiono infrastrukturę gospodarczą.
Na podstawie cech formalnych można wyznaczyć pięć grup kamiennych znaków odróżniających się od siebie materiałem, wielkością, kształtem i rytami. Do grupy I można zaliczyć jeden, najstarszy, piaskowcowy kamień z wizerunkiem krzyża maltańskiego na licu ustawiony na zachodniej krawędzi lasu (I/1). Niewątpliwe związany jest on z oznaczeniem dóbr joannitów, którzy utracili te tereny w 1810 r., co stanowi terminus ante quem datowania kamienia. Las jednak został zbyty przez zakon już w 1485 r., więc przyjmując, że kamień ten postawiony został na granicy joannickiego jeszcze obszaru, należałby przyjąć, że powstał przed 1485 r. Istnieje takie prawdopodobieństwo, szczególnie biorąc pod uwagę stopień erozji kamienia, ale nie mając materiału porównawczego w postaci innych śląskich kamieni granicznych z XV w. trudno dowieść takiego datowania. Obiekt ten wykazuje za to pewne podobieństwa z nowożytnymi kamieniami granicznymi z Błażkowej (Blasdorf, 1577) i dwoma z okolic Szczytnej (Rückers,1574, 1579). sprowadzające się głównie do materiału (piaskowca) i podobnych rytów krzyży granicznych. Zakładając nowożytną proweniencję kamienia z wizerunkiem krzyża zakonnego należałoby przyjąć, że wyznaczał granicę dóbr wsi Kłosów granicznych z lasem Hochwald. O takim oznaczaniu dóbr komandorii oleśnickiej krzyżami maltańskimi na drzewach i kamieniach wspominał już Karl Stehr w 1845 r., a za nim Paul Neugebauer w 1924 r.
Drugą grupę kamieni tworzy 13 obiektów, podobnie jak kamień z krzyżem maltańskim, ustawionych po zachodniej stronie lasu oraz jeden na północnej granicy (II/1-14). Wykonane są z drobnoziarnistego, szarego granitu i charakteryzują się nieregularną, słabo lub częściowo obrobioną powierzchnią. W górnej części są płaskie, a w przekroju poziomym zbliżone do czworoboku lub wieloboku. W zamierzeniu zapewne równoramienne krzyże na górnej powierzchni ryte są płytko i niestarannie. Brak elementów pozwalających na ich datowanie (inskrypcje, herby) utrudnia określenie czasu ich powstania. Jednak fakt umieszczenia ich w tak dużej liczbie na zachodniej stronie lasu (przy całkowitym ich braku na wschodniej rubieży tego obszaru) świadczy o ich prawdopodobnym związku ze sporem granicznym między zakonem, a władzą książęcą, a od 1675 r. królewską. Spór ten, poświadczony źródłowo już w 1609 r. jako trwający od jakiegoś nieokreślonego czasu, ciągnąć się musiał co najmniej od XVI w. Podobnie obrobione kamienie o nieregularnym kształcie zbliżonym do czworoboku znajdują się w dawnym Kaiserwald (ob. Slavkovský les) w Kraju Karlovarskim w Czechach. Posiadają one inskrypcje i daty w przedziale od 1706 do 1786 r. Być może w podobny sposób należałoby datować kamienie z zachodniej strony lasu Hochwald. Fakt odnalezienia jednego obiektu z tej grupy na pólnocnej ścianie lasu świadczyłby za tym, że kamienie te ustawione były przez przedstawicieli władzy świeckiej, ponieważ las od północy nie graniczył z dobrami joannitów.
Grupę III (III/1-7) tworzą granitowe kamienie ustawione na zachodniej granicy lasu charakteryzujące się starannieszą obróbką materiału i regularną formą prostopadłościanu. W części widocznej nad powierzchnią gruntu przypominającą sześcian. Materiał, z jakiego powstały, gruboziarnisty, jasny granit jest odmienny od granitu, z jakiego wykonano słupki graniczne z grupy II. Wpisują się one w ciągłe oznakowanie linii granicznej, ale prawodopodnie pochodzą już okresu pokasacyjnego i ogólnie można je datować na XIX w. Warto jednak w tym miejscu zaznaczyć, że znajdują się one tylko na zachodniej, spornej granicy lasu. Mogłoby to sugerować jakieś regulacje granicy jeszcze w końcowym okresie funkcjonowania dóbr zakonnych (przed 1810 r.), albo unormowania spraw granicznych z nowymi właścicielami pojoannickich dóbr – rodziną Yorck von Wartenburg (po 1814 r.).
Odmienną charakterystykę posiadają kamienie wyznaczające wschodnią granicę lasu, tworzące grupę IV (IV/1-4). Są to wykonane z granitu dość wysokie słupki (40-59 cm) o zbliżonej szerokości (22-25 cm), głębokości (15-17 cm) i łukowatym zwieńczeniu. Trzy z nich ustawione zostały nad prowadopodobnymi rowami granicznymi (jednym z nich jest obecny ciek wodny Łężna). Rowy wykorzystywane na tym obszarze do celów limitacyjnych poświadczone są już co najmniej w XVII w. Opisany w urbarzu z 1687 r., znajdujący się nieopodal las Niederwald koło Niemila (Niehmen) oddzielony był od łąk należących do wsi Siecieborowice i Drzemlikowice dobrze widocznymi rowami granicznymi (gegen auf gang und Mittag, sind auch mit sichtbahren gränzgraben Wohl versehen). O stawianiu kamieni nad podobnymi rowami informuje zapis dotyczący granic joannickiego folwarku Kęszyce (Kanschwitz), którego granicę z polami wsi Łojowce (Louisdorf) wyznaczał rów o szerokości 7 stóp wiedeńskich (ok. 2,2 m) z ustawionymi kamieniami (…auf der seiten gegen Luiβdorffischen feldern ist der mit Rainsteinen und einem graben 7 Schueh bereith versehen, hinter welchem die rechte gränze gehet).
Trudno jest wyznaczyć chronologię należących do tej grupy obiektów. Swoją formą i wymiarami przypominają datowane, XVIII-wieczne kamienie cystersów i Hochbergów z Mniszego Lasu w Górach Izerskich (1708), elektora saskiego Friedricha Augusta (z lat 20. XVIII w.) na sasko-czeskiej granicy koło miejscowości Český Mlýn, cystersów w Czarnym Lesie koło Czadrowa (1733), Schaffgotschów koło Cieplic (1783), czy kamień z Gór Bardzkich z 1755 r. Są od nich jednak mniej starannie obrobione, a także posiadają na wierzchołkach mniejsze, mniej starannie i płytko ryte proste krzyże. Stąd, można by je ogólnie datować prawdopodobnie na okres 2. poł. XVIII – XIX w.
Ostatnią grupę kamieni tworzą trzy granitowe słupki z wyrytym owalem na jednej ze ścian, w którym farbą umieszczano zapewne numer znaku granicznego. Znajdują się one zarówno na wschodniej, jak i zachodniej granicy lasu i również umieszczone zostały w linii granicznej oznaczonej pozostałymi, starszymi znakami. Ustawione zostały przypuszczalnie w okresie od 2. poł. XIX do pocz. XX w. W tym czasie był to las królewski podlegający leśnictwu w Przylesiu (Konradswaldau), do którego należała usytuowana na południowym skraju lasu leśniczówka. Później nadzór nad tym obszarem (Staatsforst Hochwald) przeniesiono do Oławy i Stobrawy (Stoberau).
Granica lasu Hochwald, wyznaczona już w XV w., nadal pełni swoje funkcje. Linia wyznaczająca zachodnią cześć lasu jest granicą województw dolnośląskiego i opolskiego oraz powiatów strzelińskiego i brzeskiego. Od północnej strony rozdziela obszar gmin Skarbimierz i Olszanka.
W 2. poł. XV w. nastąpiła stagnacja w rozwoju gospodarczym komandorii spowodowana zapewne stratami podczas wojen husyckich. Efektem kryzysu było odstąpienie księciu brzeskiemu Fryderykowi I w 1485 r. dochodów z zakonnych wsi Bąków, Chwalibożyce, Bierzów i Młodoszowice oraz dwóch zakonnych lasów Hochwald i Rybno w zamian za zwolnienie zakonu z wszelkich powinności wobec władzy książęcej w domach Oleśnicy Małej i Tyńcu nad Ślęzą (…den hoenwald in unseren Briegischen weichbilde gelegen und den Walt Rybno der do ken Lichtenaw gehoret hat). W tym samym roku zakonnicy wyjednali od biskupa wrocławskiego Jana obniżenie dziesięcin z dóbr zakonnych i darowanie zaległych płatności. Od tego czasu las Hochwald był własnością książęcą, a potem (aż do 1918 r.) królewską (Königl. Forst Hochwald).
W ten sposób zachodnia granica lasu stała się wschodnią granicą obszarów dwóch zakonnych wsi Kłosów (Klosdorf) i Jaworów (Jauer), co opisane zostało w urbarzu dóbr komandorii z 1678 r. W opisie Kłosowa odnotowano, że Sonsten aber gränzet eβ gegen Mittag mit Jauer und Breylau, gegen aufgang mit dem Hochen waldt undt Bertzdorff. Natomiast opisując Jaworów zaznaczono, że las ten należy do księstwa brzeskiego, a obszar wiejski cały jest oznaczony znakami granicznymi (Sonsten Grenzet eβ gegen Aufgang der Sonne mit dem Hochen Waldt zu dem Fürsten Thumb Brieg gehörig […] Ist mit Gränzen umb undt umb Wohl versehen).
Wspomniane granice oznaczone zostały na XVIII-wiecznych mapach. Schematycznie ukazana zostały na mapie powiatu brzeskiego w atlasie Friedricha Bernharda Wernera (2. poł XVIII w.), nieco dokładniej na mapie Friedricha Wilhelma Karla von Schmettau (1789) i najprecyzyjniej na mapie autorstwa Christiana Friedricha von Wrede (Krieges Carte von Schlesien 1747-1753).
Pomimo transakcji zawartej z księciem brzeskim w 1485 r. przebieg zachodniej granicy lasu budził kontrowersje, o czym świadczy zapis z wizytacji komandorii w 1609 r. Wizytatorzy wskazali, że jedynym problemem dotyczącym oleśnickiego domu jest spór graniczny dotyczący lasu Hochwald (Waβ sonsten bey dieser Commenda für beschwerungen vorhanden sein möchten, Ist Ihnen auβer aines granizstreits unter dem Hochwaldt nichts wieβendt). We wspomnianym już urbarzu z 1678 r. zaznaczono, że wszystkie zakonne wsie są dobrze oznaczone różnego rodzaju znakami granicznymi, w tym kamieniami granicznymi (np. w opisie Jankowic: ist überall mit Gränz Zeichen, Reynen und Steinen wohl versehen).
Rewizje granic zakonnych dóbr przeprowadzono i w następnych latach, np. w 1710 r. W 1764 r. komtur oleśnicki Octavian von Sinzendorf zlecił swemu pełnomocnikowi Tobiasowi Johannowi Lithomisky’emu przeprowadzenie rewizji granic, ponieważ upłynęło 25 lat od poprzedniej, przeprowadzonej w 1739 r.
Oznaczanie granic kamiennymi znakami przeprowadzano także doraźnie. W 1699 r. z powodu sporu granicznego dotyczącego rozgraniczenia obszaru należącego do młyna w zakonnej wsi Kalinowa (Kallen) i wsi Witowice (Weigwitz) ustawiono kamienie graniczne, ponieważ z powodów pogodowych nie zachowały się żadne „solidne drzewa ze znakami granicznymi” (tüchtige Gränitzbäume).
Podobnie zaopatrzone w znaki graniczne były zakonne lasy. Przykładowo las Niederwald nad Oławą koło Niemila (Niehmen) otoczony był „bezspornymi” oznaczeniami w postaci drzew i kamieni (Ist mit Rainen, Bäumen und Steinen wegen der gränzen wohl versehen, und aller dingeβ unstrittig), a początek tej granicy wyznaczał kamień ustawiony między dwoma dębami (1678). Ten sam las od strony wsi Siecieborowice (Sitzmansdorf) i Drzemlikowice (Dremling) oddzielony był rowami granicznymi (mit sichtbahren gränzgraben Wohl versehen).
Stosunki własnościowe na tym obszarze zmieniły się po kasacie dóbr klasztornych w Prusach w 1810 r. W 1814 r. król Fryderyk Wilhelm III przekazał dobra należące wcześniej do komandorii joannitów w Oleśnicy Małej i Łosiowie generałowi Ludwigowi Yorck von Wartenburg. Dobra łosiowskie Yorckowie sprzedali w 1886 r., ale na zamku w Oleśnicy Małej siedzieli aż do 1945 r. Od tego czasu (1814) królewski las Hochwald (od 1918 r. państwowy) graniczył od zachodu ze świeckimi dobrami hrabiów Yorck von Wartenburg.
Długa historia lasu Hochwald znajduje odzwierciedlenie w zachowanych kamieniach granicznych wyznaczających jego obszar. Od zachodniej strony, której granica była przedmiotem sporu granicznego poświadczonego już na pocz. XVII w., zinwentaryzowano 22 kamienie. Na wschodniej granicy odnotowano 6 kamieni oraz rów graniczny, zaś od strony północnej tylko jeden kamień. Badania terenowe przeprowadzone na południowej granicy lasu nie dały żadnych rezultatów, czego przyczyną jest znaczne przekształcenie terenu, przez który przeprowadzono drogi i wzniesiono infrastrukturę gospodarczą.
Na podstawie cech formalnych można wyznaczyć pięć grup kamiennych znaków odróżniających się od siebie materiałem, wielkością, kształtem i rytami. Do grupy I można zaliczyć jeden, najstarszy, piaskowcowy kamień z wizerunkiem krzyża maltańskiego na licu ustawiony na zachodniej krawędzi lasu (I/1). Niewątpliwe związany jest on z oznaczeniem dóbr joannitów, którzy utracili te tereny w 1810 r., co stanowi terminus ante quem datowania kamienia. Las jednak został zbyty przez zakon już w 1485 r., więc przyjmując, że kamień ten postawiony został na granicy joannickiego jeszcze obszaru, należałby przyjąć, że powstał przed 1485 r. Istnieje takie prawdopodobieństwo, szczególnie biorąc pod uwagę stopień erozji kamienia, ale nie mając materiału porównawczego w postaci innych śląskich kamieni granicznych z XV w. trudno dowieść takiego datowania. Obiekt ten wykazuje za to pewne podobieństwa z nowożytnymi kamieniami granicznymi z Błażkowej (Blasdorf, 1577) i dwoma z okolic Szczytnej (Rückers,1574, 1579). sprowadzające się głównie do materiału (piaskowca) i podobnych rytów krzyży granicznych. Zakładając nowożytną proweniencję kamienia z wizerunkiem krzyża zakonnego należałoby przyjąć, że wyznaczał granicę dóbr wsi Kłosów granicznych z lasem Hochwald. O takim oznaczaniu dóbr komandorii oleśnickiej krzyżami maltańskimi na drzewach i kamieniach wspominał już Karl Stehr w 1845 r., a za nim Paul Neugebauer w 1924 r.
Drugą grupę kamieni tworzy 13 obiektów, podobnie jak kamień z krzyżem maltańskim, ustawionych po zachodniej stronie lasu oraz jeden na północnej granicy (II/1-14). Wykonane są z drobnoziarnistego, szarego granitu i charakteryzują się nieregularną, słabo lub częściowo obrobioną powierzchnią. W górnej części są płaskie, a w przekroju poziomym zbliżone do czworoboku lub wieloboku. W zamierzeniu zapewne równoramienne krzyże na górnej powierzchni ryte są płytko i niestarannie. Brak elementów pozwalających na ich datowanie (inskrypcje, herby) utrudnia określenie czasu ich powstania. Jednak fakt umieszczenia ich w tak dużej liczbie na zachodniej stronie lasu (przy całkowitym ich braku na wschodniej rubieży tego obszaru) świadczy o ich prawdopodobnym związku ze sporem granicznym między zakonem, a władzą książęcą, a od 1675 r. królewską. Spór ten, poświadczony źródłowo już w 1609 r. jako trwający od jakiegoś nieokreślonego czasu, ciągnąć się musiał co najmniej od XVI w. Podobnie obrobione kamienie o nieregularnym kształcie zbliżonym do czworoboku znajdują się w dawnym Kaiserwald (ob. Slavkovský les) w Kraju Karlovarskim w Czechach. Posiadają one inskrypcje i daty w przedziale od 1706 do 1786 r. Być może w podobny sposób należałoby datować kamienie z zachodniej strony lasu Hochwald. Fakt odnalezienia jednego obiektu z tej grupy na pólnocnej ścianie lasu świadczyłby za tym, że kamienie te ustawione były przez przedstawicieli władzy świeckiej, ponieważ las od północy nie graniczył z dobrami joannitów.
Grupę III (III/1-7) tworzą granitowe kamienie ustawione na zachodniej granicy lasu charakteryzujące się starannieszą obróbką materiału i regularną formą prostopadłościanu. W części widocznej nad powierzchnią gruntu przypominającą sześcian. Materiał, z jakiego powstały, gruboziarnisty, jasny granit jest odmienny od granitu, z jakiego wykonano słupki graniczne z grupy II. Wpisują się one w ciągłe oznakowanie linii granicznej, ale prawodopodnie pochodzą już okresu pokasacyjnego i ogólnie można je datować na XIX w. Warto jednak w tym miejscu zaznaczyć, że znajdują się one tylko na zachodniej, spornej granicy lasu. Mogłoby to sugerować jakieś regulacje granicy jeszcze w końcowym okresie funkcjonowania dóbr zakonnych (przed 1810 r.), albo unormowania spraw granicznych z nowymi właścicielami pojoannickich dóbr – rodziną Yorck von Wartenburg (po 1814 r.).
Odmienną charakterystykę posiadają kamienie wyznaczające wschodnią granicę lasu, tworzące grupę IV (IV/1-4). Są to wykonane z granitu dość wysokie słupki (40-59 cm) o zbliżonej szerokości (22-25 cm), głębokości (15-17 cm) i łukowatym zwieńczeniu. Trzy z nich ustawione zostały nad prowadopodobnymi rowami granicznymi (jednym z nich jest obecny ciek wodny Łężna). Rowy wykorzystywane na tym obszarze do celów limitacyjnych poświadczone są już co najmniej w XVII w. Opisany w urbarzu z 1687 r., znajdujący się nieopodal las Niederwald koło Niemila (Niehmen) oddzielony był od łąk należących do wsi Siecieborowice i Drzemlikowice dobrze widocznymi rowami granicznymi (gegen auf gang und Mittag, sind auch mit sichtbahren gränzgraben Wohl versehen). O stawianiu kamieni nad podobnymi rowami informuje zapis dotyczący granic joannickiego folwarku Kęszyce (Kanschwitz), którego granicę z polami wsi Łojowce (Louisdorf) wyznaczał rów o szerokości 7 stóp wiedeńskich (ok. 2,2 m) z ustawionymi kamieniami (…auf der seiten gegen Luiβdorffischen feldern ist der mit Rainsteinen und einem graben 7 Schueh bereith versehen, hinter welchem die rechte gränze gehet).
Trudno jest wyznaczyć chronologię należących do tej grupy obiektów. Swoją formą i wymiarami przypominają datowane, XVIII-wieczne kamienie cystersów i Hochbergów z Mniszego Lasu w Górach Izerskich (1708), elektora saskiego Friedricha Augusta (z lat 20. XVIII w.) na sasko-czeskiej granicy koło miejscowości Český Mlýn, cystersów w Czarnym Lesie koło Czadrowa (1733), Schaffgotschów koło Cieplic (1783), czy kamień z Gór Bardzkich z 1755 r. Są od nich jednak mniej starannie obrobione, a także posiadają na wierzchołkach mniejsze, mniej starannie i płytko ryte proste krzyże. Stąd, można by je ogólnie datować prawdopodobnie na okres 2. poł. XVIII – XIX w.
Ostatnią grupę kamieni tworzą trzy granitowe słupki z wyrytym owalem na jednej ze ścian, w którym farbą umieszczano zapewne numer znaku granicznego. Znajdują się one zarówno na wschodniej, jak i zachodniej granicy lasu i również umieszczone zostały w linii granicznej oznaczonej pozostałymi, starszymi znakami. Ustawione zostały przypuszczalnie w okresie od 2. poł. XIX do pocz. XX w. W tym czasie był to las królewski podlegający leśnictwu w Przylesiu (Konradswaldau), do którego należała usytuowana na południowym skraju lasu leśniczówka. Później nadzór nad tym obszarem (Staatsforst Hochwald) przeniesiono do Oławy i Stobrawy (Stoberau).
Granica lasu Hochwald, wyznaczona już w XV w., nadal pełni swoje funkcje. Linia wyznaczająca zachodnią cześć lasu jest granicą województw dolnośląskiego i opolskiego oraz powiatów strzelińskiego i brzeskiego. Od północnej strony rozdziela obszar gmin Skarbimierz i Olszanka.
[Robert Heś]
Ilustracje:
GRUPA I
I/1
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: piaskowiec
wys. 33 cm
szer. 21 cm
gł. 15 cm
ryt krzyża 6,5 x 6 cm
relief z krzyżem maltańskim na licu: 7 x 7 cm
GRUPA II
II/1
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 14 cm
szer. 28 cm
gł. 21 cm
ryt krzyża 6 x 6 cm
II/2
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 29 cm
szer. 26 cm
gł. 13 cm
płytki ryt krzyża 5,5 x 5,5 cm
II/3
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 25 cm
szer. 23 cm
gł. 18 cm
ryt krzyża 6 x 6 cm
II/4
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 26/29 cm (trapezowaty przekrój)
szer. 17 cm
gł. 18 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 7 x 7 cm
II/5
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 20 cm
szer. 37 cm
gł. 19 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 7 x 6 cm
II/6
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 16 cm
szer. 30 cm
gł. 20 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 6 x 6,5 cm
II/7
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 19 cm
szer./gł. 23/19 cm (przekrój nieregularny)
płytki, nieregularny ryt krzyża 6,7 x 7 cm
II/8
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 60 cm
szer. 24 cm
gł. 13 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 7 x 7 cm
II/9
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 14 cm
szer. 15 cm (przekrój nieregularny)
gł. 13 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 5 x 6 cm
II/10
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 29 cm
szer. 29 cm (przekrój nieregularny)
gł. 19 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 5 x 6 cm
II/11
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 25 cm
szer. 29/18 cm (przekrój nieregularny)
gł. 20 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 6 x 6,5 cm
II/12
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 20 cm
szer. 29 cm (przekrój nieregularny)
gł. 22 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 5 x 4,5 cm
II/13
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 60 cm
szer. 30 cm (przekrój nieregularny)
gł. 18 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 5 x 4,5 cm
II/14
Kamień graniczny usytuowany na północnej granicy lasu, przy skrzyżowaniu dróg i mostku nad rowem
materiał: granit
wys. 36 cm
szer. 22/15 cm (przekrój nieregularny)
gł. 28 cm
płytki, nieregularny ryt krzyża 5 x 5 cm
III/1
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu, przy słupku leśnym nr 618
materiał: granit
wys. 30 cm
szer. 22 cm
gł. 20 cm
ryt krzyża 6 x 6 cm
III/2
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 18 cm
szer. 24 cm
gł. 24 cm
ryt krzyża 7 x 7 cm
III/3
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu, znacznie zagłębiony w podłożu
materiał: granit
wys. 8 cm
szer. 19 cm
gł. 21 cm
ryt krzyża 10 x 8 cm
III/4
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu, znacznie zagłębiony w podłożu
materiał: granit
wys. 10 cm
szer. 20 cm
gł. 21 cm
ryt krzyża 6,5 x 6,5 cm
III/5
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 20 cm
szer. 19 cm
gł. 21 cm
ryt krzyża 6,5 x 6,5 cm
III/6
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 17 cm
szer. 25 cm
gł. 24 cm
ryt krzyża 7 x 6 cm
III/7
Kamień graniczny usytuowany na zachodniej granicy lasu, znacznie zagłębiony w podłożu
materiał: granit
wys. 6 cm
szer. 20 cm
gł. 23 cm
ryt krzyża 7 x 7 cm
IV/1
Kamień graniczny, obecnie leżący przy ścieżce na wschodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 75 cm
szer. 22 cm
gł. 15 cm
ryt krzyża 8 x 8 cm
IV/2
Kamień graniczny usytuowany na zachodnim brzegu rowu (ob. ciek wodny Łężna) na wschodniej granicy lasu; w przekroju prostokątny, o łukowatym zwieńczeniu
materiał: granit
wys. 40 cm
szer. 22 cm
gł. 17 cm
ryt krzyża 6 x 6 cm
IV/3
Kamień graniczny usytuowany na zachodnim brzegu rowu (ob. ciek wodny Łężna) na wschodniej granicy lasu, przy mostku nad rowem; w przekroju prostokątny, o łukowatym zwieńczeniu
materiał: granit
wys. 59 cm
szer. 22 cm
gł. 17 cm
ryt krzyża 6 x 4,5 cm
IV/4
Kamień graniczny usytuowany przy łączniku rowów granicznych z potokiem Kłosówka w północno wschodniej części lasu
materiał: granit
wys. 42 cm
szer. 25 cm
gł. 16 cm
ryt krzyża 4 x 4 cm
GRUPA V
V/1
Kamień graniczny, obecnie przewrócony, leżący na zachodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 65 cm
szer. 19 cm
gł. 21 cm
ryt krzyża 6 x 6 cm
owalny ryt na jednym z boków o śred. 9 x 7 cm
V/2
Kamień graniczny usytuowany przy ścieżce na wschodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 28 cm
szer. 19,5 cm
gł. 17 cm
ryt krzyża 8 x 5 cm
owalny ryt na jednym z boków o śred. 10 x 7,5 cm
V/3
Kamień graniczny usytuowany przy ścieżce na wschodniej granicy lasu
materiał: granit
wys. 43 cm
szer. 20,5 cm
gł. 15 cm
ryt krzyża 8 x 7,5 cm
owalny ryt na jednym z boków o śred. 10 x 7 cm
Najważniejsza literatura:
- R. Heś, Joannici na Śląsku w średniowieczu, Kraków 2007.
- J.G. Knie, Alphabetisch-statistisch- topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuss. Provinz Schlesien: nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei königlichen Regierungen, den darin enthaltenen Fürstenthümern und Kreisen, mit Angabe des Flächeninhaltes, der mittlern Erhebung über die Meeresfläche, der Bewohner, Gebäude, des Viehstandes usw., Breslau 1845.
- P. Neugebauer, Spaziergänge in und um Klein Oels, Ohlau 1924.
- C. Stehr, Chronik der ehemaligen Hochritterlichen Maltheser-Ordens-Commende, jetzigen Hochgräflichen York von Wartenburg’schen Majorats-Herrschaft Klein Öls, Ohlauer Kreises, Breslau 1845.
The former Hochwald Forest is
located along the present western border of the Olszanka commune in Brzeg
County, west of the village of Przylesie, and bordered to the south by
Voivodeship Road No. 401. Part of the forest is now the Przylesie Nature Reserve.
Originally, the forest belonged to the estates of the Order of St. John's
commandery in Oleśnica Mała, it was most likely acquired by the order along
with other commandery properties after the Templar Order was dissolved in 1312.
The first reference to the Hospitallers in Oleśnica Mała dates from 1314.
In the second half of the
fifteenth century, the commandery experienced a period of economic stagnation,
probably caused by losses incurred during the Hussite wars. As a result of this
crisis, in 1485 the Order ceded to Duke Frederick I of Brzeg the income from
the villages of Bąków, Chwalibożyce, Bierzów, and Młodoszowice, as well as from
two forests Hochwald and Rybno, in exchange for release from all obligations to
the ducal authority in the commandery estates of Oleśnica Mała and Tyniec nad
Ślęzą (…den hoenwald in unseren Briegischen weichbilde gelegen und den Walt
Rybno der do ken Lichtenaw gehoret hat). In the same year, the monks
obtained from Bishop Jan of Wrocław a reduction in tithes from the monastic
estates and a forgiveness of overdue payments. From that time on, the Hochwald
Forest became ducal property and later (until 1918) royal property (Königl.
Forst Hochwald).
As a result, the western
boundary of the forest became the eastern boundary of the two monastic villages
of Kłosów (Klosdorf) and Jaworów (Jauer), as described in the
1678 urbarium of the commandery’s estates. The entry for Kłosów reads: Sonsten
aber gränzet eβ gegen Mittag mit Jauer und Breylau, gegen aufgang mit dem
Hochen waldt undt Bertzdorff. In turn, the description of Jaworów noted
that the forest belonged to the Duchy of Brzeg, and that the entire area of the
village was clearly marked with boundary signs: Sonsten Grenzet eβ gegen
Aufgang der Sonne mit dem Hochen Waldt zu dem Fürsten Thumb Brieg gehörig […]
Ist mit Gränzen umb undt umb Wohl versehen.
These boundaries were depicted
on eighteenth-century maps. Schematically on Friedrich Bernhard Werner’s map of
Brzeg County (second half of the 18th century), more precisely on Friedrich
Wilhelm Karl von Schmettau’s map (1789), and most accurately on Christian
Friedrich von Wrede’s Krieges Karte von Schlesien (1747–1753).
Despite the 1485 transaction
with the Duke of Brzeg, the western forest boundary remained controversial, as
evidenced by the record of the commandery visitation in 1609. The visitors
stated that the only issue concerning the Oleśnica house was a boundary dispute
over the Hochwald Forest (Waβ sonsten bey dieser Commenda für beschwerungen
vorhanden sein möchten, Ist Ihnen auβer aines granizstreits unter dem Hochwaldt
nichts wieβendt). In the already-mentioned urbarium of 1678, it was noted
that all the commandery’s villages were well marked by various types of
boundary signs, including boundary stones (e.g., in the entry for Jankowice:
ist überall mit Gränz Zeichen, Reynen und Steinen wohl versehen).
Boundary revisions of the
estates were conducted also in later years, e.g., in 1710. In 1764, Commander
Octavian von Sinzendorf ordered his representative Tobias Johann Lithomisky to
carry out another revision, as twenty-five years had passed since the previous
one in 1739.
The marking of boundaries with
stone markers was also carried out on an ad hoc basis. In 1699, due to a
boundary dispute between the commandery’s village of Kalinowa (Kallen)
and the village of Witowice (Weigwitz), boundary stones were set up
because, as the record states, “due to weather conditions, no solid boundary
trees (tüchtige Gränitzbäume) had survived.”
Similarly, the commandery’s
forests were marked with boundary signs. For example, the Niederwald Forest
near Niemil (Niehmen) by Oława was surrounded by “uncontested” markings
in the form of trees and stones (Ist mit Rainen, Bäumen und Steinen wegen
der gränzen wohl versehen, und aller dingeβ unstrittig), and its boundary
began at a stone placed between two oaks (1678). The same forest was divided
from the neighboring villages of Siecieborowice (Sitzmansdorf) and
Drzemlikowice (Dremling) by boundary ditches (mit sichtbahren
gränzgraben Wohl versehen).
Property relations in the area
changed after the dissolution of the monastic estates in Prussia in 1810. In
1814, King Frederick William III granted the estates formerly belonging to the
commanderies of the Commandery of Knights of Saint John of Jerusalem in
Oleśnica Mała and Łosiów to General Ludwig Yorck von Wartenburg. The Yorck
family sold the Łosiów estate in 1886, but remained in possession of the castle
in Oleśnica Mała until 1945. From 1814 onwards, the royal forest of Hochwald
(state-owned after 1918) bordered on the west with the secular estates of the
Counts Yorck von Wartenburg.
The long history of the
Hochwald Forest is reflected in the surviving boundary stones marking its area.
On the western side, whose boundary was already the subject of a dispute in the
early seventeenth century, twenty-two stones have been inventoried. On the
eastern boundary, six stones and a boundary ditch were found, while on the
northern side only one stone was recorded. Field research conducted along the
southern edge of the forest yielded no results, due to significant
transformation of the terrain, through which roads and farm infrastructure have
been built.
Based on their formal
characteristics, five groups of stone boundary markers can be distinguished,
differing in material, size, shape, and engraved symbols. First group consists
of a single, oldest sandstone stone with the image of a Maltese cross on its
face, set along the western edge of the forest (I/1). It is undoubtedly
associated with marking the property of the Hospitallers, who lost these lands
in 1810, which constitutes the terminus ante quem for dating the stone.
However, since the forest had already been transferred by the Order in 1485, if
we assume that this stone was erected on the border of the still-Hospitaller
territory, it must have been set up before that date. Such an assumption is
plausible, particularly considering the degree of erosion of the stone, but in
the absence of comparative material in the form of other fifteenth-century
Silesian boundary stones, this dating cannot be proven. The object shows
certain similarities to early modern boundary stones from Błażkowa (Blasdorf,
1577) and two from the surroundings of Szczytna (Rückers, 1574 and
1579), mainly in terms of material (sandstone) and the form of the engraved
crosses. Assuming an early modern provenance for the stone bearing the image of
the Order’s cross, it may have marked the boundary of the village of Kłosów’s
estate that was bordered with the Hochwald Forest. The use of Maltese crosses
on trees and stones to mark the estates of the Oleśnica Mała commandery was
already mentioned by Karl Stehr in 1845 and later by Paul Neugebauer in 1924.
The second group consists of
thirteen stones located, like the one with the Maltese cross, along the western
side of the forest and one additional stone on its northern boundary (II/1–14).
They are made of fine-grained gray granite and are characterized by irregular,
roughly or partially worked surfaces. Their upper parts are flat, and in
horizontal cross-section they are approximately quadrilateral or polygonal. The
roughly equal-armed crosses engraved on the upper surfaces are shallow and
somewhat carelessly executed. The absence of datable elements (such as
inscriptions or coats of arms) makes it difficult to determine the time of
their erection. However, the large number of such stones on the western side of
the forest (and their complete absence on the eastern boundary) suggests their
likely connection to the boundary dispute between the Order and the ducal, and
after 1675 royal, authorities. This dispute, documented in 1609 as having been
ongoing for some time, must have originated at least in the sixteenth century. Similarly
worked stones of irregular, roughly quadrilateral shape occur in the former
Kaiserwald (today Slavkovský les) in the Karlovy Vary Region of the
Czech Republic. These bear inscriptions and dates ranging from 1706 to 1786.
The stones from the western side of the Hochwald Forest may be dated in a
similar way. The discovery of one such stone on the northern edge of the forest
further supports the assumption that these markers were installed by
representatives of the secular authorities, as the forest did not border
Hospitaller estates on the north.
Group III (III/1–7) consists
of granite stones placed along the western boundary of the forest,
characterized by more careful workmanship and a regular cuboidal form. In the
portion visible above ground, they resemble cubes. The coarse-grained, light
granite from which they were made differs from the granite used for the markers
of Group II. Although they continue the sequence of boundary markers, these
likely date to the post-dissolution period and can generally be ascribed to the
nineteenth century. It should be noted, however, that these stones are found
exclusively along the western, formerly disputed boundary of the forest. This
could suggest some kind of boundary adjustment during the final period of the
Hospitaller estates’ existence (before 1810), or regularization of boundary
issues with the new owners of the former Hospitaller lands the Yorck von
Wartenburg family (after 1814).
A distinct group of stones
marks the eastern boundary of the forest (IV/1–4). These are relatively tall
granite posts (40–59 cm in height) with similar widths (22–25 cm), depths
(15–17 cm), and arched tops. Three of them were set above probable boundary ditches
(one of which is the present-day Łężna stream). The use of ditches for
demarcation purposes in this area is documented at least since the 17th
century. The urbarium of 1687 describes the nearby Niederwald Forest near
Niemil, separated from the meadows of the villages Siecieborowice and
Drzemlikowice by clearly visible boundary ditches (gegen auf gang und
Mittag, sind auch mit sichtbahren gränzgraben Wohl versehen). The setting
of stones above similar ditches is also confirmed in the record concerning the
boundaries of the Hospitaller grange at Kęszyce (Kanschwitz), whose
boundary with the fields of Łojowce (Louisdorf) was defined by a ditch 7
Viennese feet wide (approx. 2.2 m), with stones placed along it (…auf der
seiten gegen Luiβdorffischen feldern ist der mit Rainsteinen und einem graben 7
Schueh bereith versehen, hinter welchem die rechte gränze gehet).
It is difficult to establish
the chronology of the objects in this group. In their form and dimensions, they
resemble eighteenth-century stones of the Cistercians and Hochbergs from the
Mniszy Las in the Izera Mountains (1708), those of Elector Friedrich August of
Saxony (from the 1720s) on the Saxon–Bohemian border near Český Mlýn, of the
Cistercians in the Czarny Las near Czadrów (1733), of the Schaffgotsch family
near Cieplice (1783), or a stone from the Bardzkie Mountains dated 1755.
However, they are less carefully worked and have smaller, more shallowly carved
simple crosses at their tops. Therefore, they can probably be broadly dated to
the second part of 18th or 19th century.
The last group consists of
three granite posts with an oval engraving on one of their sides, within which
a number indicating the boundary marker was likely painted. These stones are
found on both the eastern and western boundaries of the forest and were set in
line with the older boundary markers. They were probably erected between the second
part of 19th and early 20th centuries. At that time, the forest was a royal
property administered by the forestry office in Przylesie (Konradswaldau),
to which the forester’s lodge situated on the southern edge of the forest
belonged. Later, supervision of this area (Staatsforst Hochwald) was
transferred to Oława and Stobrawa (Stoberau).
The boundary of the Hochwald
Forest, delineated as early as the fifteenth century, still fulfills its
function today. The line marking the western edge of the forest corresponds to
the boundary between the Lower Silesian and Opole voivodeships, as well as
between the counties of Strzelin and Brzeg. On the northern side, it separates
the areas of the Skarbimierz and Olszanka communes.
[Robert Heś]
Illustrations
GROUP I
I/1
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: sandstone
Height: 33 cm
Width: 21 cm
Depth: 15 cm
Cross engraving: 6.5 × 6 cm
Relief with Maltese cross on the face: 7 × 7 cm
GROUP II
II/1
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 14 cm
Width: 28 cm
Depth: 21 cm
Cross engraving: 6 × 6 cm
II/2
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 29 cm
Width: 26 cm
Depth: 13 cm
Shallow cross engraving: 5.5 × 5.5 cm
II/3
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 25 cm
Width: 23 cm
Depth: 18 cm
Cross engraving: 6 × 6 cm
II/4
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 26/29 cm (trapezoidal cross-section)
Width: 17 cm
Depth: 18 cm
Shallow, irregular cross engraving: 7 × 7 cm
II/5
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 20 cm
Width: 37 cm
Depth: 19 cm
Shallow, irregular cross engraving: 7 × 6 cm
II/6
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 16 cm
Width: 30 cm
Depth: 20 cm
Shallow, irregular cross engraving: 6 × 6.5 cm
II/7
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 19 cm
Width/Depth: 23/19 cm (irregular cross-section)
Shallow, irregular cross engraving: 6.7 × 7 cm
II/8
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 60 cm
Width: 24 cm
Depth: 13 cm
Shallow, irregular cross engraving: 7 × 7 cm
II/9
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 14 cm
Width: 15 cm (irregular cross-section)
Depth: 13 cm
Shallow, irregular cross engraving: 5 × 6 cm
II/10
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 29 cm
Width: 29 cm (irregular cross-section)
Depth: 19 cm
Shallow, irregular cross engraving: 5 × 6 cm
II/11
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 25 cm
Width: 29/18 cm (irregular cross-section)
Depth: 20 cm
Shallow, irregular cross engraving: 6 × 6.5 cm
II/12
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 20 cm
Width: 29 cm (irregular cross-section)
Depth: 22 cm
Shallow, irregular cross engraving: 5 × 4.5 cm
II/13
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 60 cm
Width: 30 cm (irregular cross-section)
Depth: 18 cm
Shallow, irregular cross engraving: 5 × 4.5 cm
II/14
Boundary stone located on the northern border of the
forest, at a road junction near a bridge over a ditch
Material: granite
Height: 36 cm
Width: 22/15 cm (irregular cross-section)
Depth: 28 cm
Shallow, irregular cross engraving: 5 × 5 cm
GROUP III
III/1
Boundary stone located on the western border of the
forest, near forest post no. 618
Material: granite
Height: 30 cm
Width: 22 cm
Depth: 20 cm
Cross engraving: 6 × 6 cm
III/2
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 18 cm
Width: 24 cm
Depth: 24 cm
Cross engraving: 7 × 7 cm
III/3
Boundary stone located on the western border of the
forest, deeply embedded in the ground
Material: granite
Height: 8 cm
Width: 19 cm
Depth: 21 cm
Cross engraving: 10 × 8 cm
III/4
Boundary stone located on the western border of the
forest, deeply embedded in the ground
Material: granite
Height: 10 cm
Width: 20 cm
Depth: 21 cm
Cross engraving: 6.5 × 6.5 cm
III/5
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 20 cm
Width: 19 cm
Depth: 21 cm
Cross engraving: 6.5 × 6.5 cm
III/6
Boundary stone located on the western border of the
forest
Material: granite
Height: 17 cm
Width: 25 cm
Depth: 24 cm
Cross engraving: 7 × 6 cm
III/7
Boundary stone located on the western border of the
forest, deeply embedded in the ground
Material: granite
Height: 6 cm
Width: 20 cm
Depth: 23 cm
Cross engraving: 7 × 7 cm
GROUP IV
IV/1
Boundary stone, lying beside a path on the eastern
border of the forest
Material: granite
Height: 75 cm
Width: 22 cm
Depth: 15 cm
Cross engraving: 8 × 8 cm
IV/2
Boundary stone located on the western bank of a ditch
(present-day Łężna stream) on the eastern border of the forest; rectangular in
cross-section, with arched top
Material: granite
Height: 40 cm
Width: 22 cm
Depth: 17 cm
Cross engraving: 6 × 6 cm
IV/3
Boundary stone located on the western bank of a ditch
(present-day Łężna stream) on the eastern border of the forest, near a bridge
over the ditch; rectangular in cross-section, with arched top
Material: granite
Height: 59 cm
Width: 22 cm
Depth: 17 cm
Cross engraving: 6 × 4.5 cm
IV/4
Boundary stone located at the junction of boundary
ditches with the Kłosówka stream in the northeastern part of the forest
Material: granite
Height: 42 cm
Width: 25 cm
Depth: 16 cm
Cross engraving: 4 × 4 cm
GROUP V
V/1
Boundary stone, overturned, lying on the western
border of the forest
Material: granite
Height: 65 cm
Width: 19 cm
Depth: 21 cm
Cross engraving: 6 × 6 cm
Oval engraving on one side: 9 × 7 cm
V/2
Boundary stone located by a path on the eastern border
of the forest
Material: granite
Height: 28 cm
Width: 19.5 cm
Depth: 17 cm
Cross engraving: 8 × 5 cm
Oval engraving on one side: 10 × 7.5 cm
V/3
Boundary stone located by a path on the eastern border
of the forest
Material: granite
Height: 43 cm
Width: 20.5 cm
Depth: 15 cm
Cross engraving: 8 × 7.5 cm
Oval engraving on one side: 10 × 7 cm
The
most important literature:
- R. Heś, Joannici na Śląsku w średniowieczu, Kraków 2007.
- J.G. Knie, Alphabetisch-statistisch- topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuss. Provinz Schlesien: nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei königlichen Regierungen, den darin enthaltenen Fürstenthümern und Kreisen, mit Angabe des Flächeninhaltes, der mittlern Erhebung über die Meeresfläche, der Bewohner, Gebäude, des Viehstandes usw., Breslau 1845.
- P. Neugebauer, Spaziergänge in und um Klein Oels, Ohlau 1924.
- C. Stehr, Chronik der ehemaligen Hochritterlichen Maltheser-Ordens-Commende, jetzigen Hochgräflichen York von Wartenburg’schen Majorats-Herrschaft Klein Öls, Ohlauer Kreises, Breslau 1845.
Komentarze
Prześlij komentarz