Kamień graniczny z 1752 r. z dóbr Nostitzów w Niwnicach (niem. Neuland), pow. lwówecki

            Kamień graniczny umiejscowiony w pobliżu zabudowań przy obecnej ul. Dolnej w Niwnicach. Piaskowcowy obiekt, o ogólnych wymiarach 92 x 45 x 44 cm, do wysokości 70 cm posiada formę prostopadłościanu. Jego węższa górna cześć w formie głowicy (wys. 22 cm) ma zaokrąglone krawędzie i zwężające się ściany aż do łukowatego zwieńczenia. Na wschodniej ścianie kamienia znajdują się rytowane i wykonane w reliefie wizerunki i inskrypcje. 

            Na górnej części głowicy umieszczono płytko rytowany krzyż (9 x 10 cm), a na jej wschodnim boku ryt trójkąta równoramiennego o wysokości 12,5 cm i podstawie 13,5 cm. Wyobrażenia na głównej ścianie kamienia umieszczono w trzech sferach. Pierwsza od góry, wydzielona poziomą linią, posiada ryt linii układających się w kształt „kotary“ oraz literę P. Poniżej umieszczono kolejne litery: L. i M. oraz kotwicę, wykonane już w technice wklęsłego reliefu. W dolnej części znajduje się data: 1752.

            Prawdopodobnie obiekt nie znajduje się w pierwotnej lokalizacji, ponieważ obecnie usytuowany jest w miejscu nie wyznaczającym żadnej dawnej granicy, na obszarze należącym do dóbr Nostitzów między ich pałacem w Niwnicach a osadą Szymonki (niem. Simonishäuser). Do 1945 r. nie było tu też żadnych zabudowań. 

            W XVIII w. Niwnice, wraz z przyległą wsią Bartniki (niem. Cunzendorf unter dem Walde) należały do Nostitzów. W czasie powstania kamienia granicznego w tutejszym pałacu mieszkał Joseph Wilhelm Graf von Nostitz-Rokitnitz (1707-1787) z małżonką Marią Aloisą Ludoviką von Metsch (1720-1762).

            O granicznym charakterze obiektu świadczy ryty na głowicy krzyż oraz być może wizerunek trójkąta znajdujący się na jej wschodniej stronie. Funkcja trójkąta w tym przypadku jest niejednoznaczna. Mógł on być tylko ornamentem pełniącym charakter dekoracyjny, choć dość dyskusyjny. Wizerunki trójkątów wykorzystywano jednak także praktyce oznaczania granic, o czym świadczą również śląskie przykłady kamieni z okolic Kleczy, Nielestna lub Płakowic. Praktykę tę poświadczają również źródła pisane. Przykładowo, podczas rewizji granic dokonanej w 1807 r. na obszarze dóbr miasta Jilemnice (Liberecký kraj) odnotowano stare kamienne znaki graniczne z wizerunkami tradycyjnych krzyży oraz trójkątów: Meynik u sameho Mostů veliky kamen ∆ hraničnny; ∆ Meynik na rohů lesa itp.

            Omawiany kamień graniczny wiąże z posiadłościami Nostitzów wizerunek kotwicy. Była ona elementem czteropolowego herbu hrabiowskiego rodu, w tej formie ukazanego już w herbarzu Johanna Siebmachera z 1605 r. O wykorzystywaniu kotwicy na oznaczenie dóbr rodu świadczą czeskie przykłady kamieni granicznych Nostitzów z XVII-XVIII w. wokół ich dóbr Sokolov i Slavkovský les (Karlovarský kraj).

[Robert Heś]

Widok ogólny (od strony południowo wschodniej). Fot. R. Heś.

Ściana wschodnia kamienia. Fot. R. Heś.

Tylna część kamienia (od strony południowo zachodniej). Fot. R. Heś.

Ryt krzyża na zwieńczeniu kamienia. Fot. R. Heś.

Górna część wschodniej ściany kamienia (głowica). Fot. R. Heś.

Środkowa część wschodniej ściany kamienia z kotwicą i inskrypcją. Fot. R. Heś.

Dolna część ściany kamienia z datą 1752. Fot. R. Heś.

Najważniejsze źródła i literatura:

1. Státní okresní archiv Semily, Archiv města Jilemnice, inv. č. 291, kart. 11.
2. F.A. Zimmermann, Beyträge zur Beschreibung von Schlesien, Bd. VI, Brieg 1786.
3. J.G. Knie, Alphabetisch-statistisch-topographische Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, nebst beigefügter Nachweisung von der Eintheilung des Landes nach den Bezirken der drei Königlichen Regierungen, Breslau 1845.
4. E.H. Kneschke, Neues allgemeines Deutsches Adels-Lexicon, Bd. VI, Leipzig 1865.
5. Johann Siebmachers Wappenbuch von 1605, hrsg. v. H. Appuhn, München 1999.
6. Diariusz Ottona Wenzla von Nostitz-Rieneck, t. 1-2, oprac. J. Szymański, Kraków-Wrocław 2019.