Oznakowanie graniczne zachodniego krańca dóbr Hochbergów w dolinie Bystrzycy należących do dóbr w Bystrzycy Górnej (Ober Weistritz)

Na zespół znaków granicznych tworzących linię graniczną natrafiono w ramach prac terenowych związanych z ustaleniem lokalizacji dawnego miejsca straceń w okolicach Zagórza Śląskiego. Tworzą go kamienne słupki, wał graniczny i prawdopodobny kopiec. Przebieg tej linii granicznej (ale bez odnotowania znaków granicznych) zgodny jest ze źródłami kartograficznymi z XVIII w. Oznaczony został na dwóch mapach dóbr Hochbergów wykonanych w ramach szerszego projektu realizowanego w latach 1733-1741 – Ober Weistritzer Forst Charte oraz Ober Weistritzer Vorwerks Charte

Granica ta wyznaczała południowo zachodni zasięg obszaru związanego z dobrami w Bystrzycy Górnej (Ober Weistritz). W tym miejscu przebiegała ona (patrząc od strony północnej) od drogi łączącej Lubachów (Breitenhain) z Myślęcinem (Schenkendorf, ob. część Zagórza Śląskiego, wiodącej dalej w kierunku Świdnicy (Schweidnitzische Land Strasse aus Königsberg) do dawnej wsi Schlesierthal nad Bystrzycą na południu. Oznakowanie północnej części odcinka granicy zostało zniszczone przez działalność gospodarczą i osadniczą wzdłuż drogi oraz budowę linii kolejowej na początku XX w. Pierwsze odnalezione oznaczenia granicy znajdują się na stoku prowadzącym ku dwóm wzniesieniom Kurzętnik (Hahnberg) i Drewnica (Kohl-Berg) na wysokości ok. 370 m n.p.m. (kopiec, wał i słupek). Następnie w prostej linii (na osi NW-SE) linia graniczna wraz z jej oznaczeniami dochodzi do skał na niewielkim wzniesieniu między Kurzętnikiem i Drewnicą. W tym miejscu skręca pod kątem prostym w kierunku południowo zachodnim, by po ok. 150 m ponownie skręcić pod kątem prostym w kierunku południowo wschodnim. Dawniej linia graniczna dochodziła stromym zboczem do wsi Schlesierthal, której obszar w latach 1911-1914 został przeznaczony na utworzenie sztucznego zbiornika wodnego, ob. Jezioro Bystrzyckie (Weistritz-Talsperre).

            Na zlokalizowane w terenie oznakowanie granicy składa się 10 granitowych słupków z wizerunkiem krzyża o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach (niem. Tatzenkreuz) wykonanych w bardzo płytkim reliefie. Charakteryzują się one powierzchownym obrobieniem kamienia nadającym mu kształt nieregularnego prostopadłościanu, niekiedy zwieńczonego płaskim łukiem. Ustawione są wzdłuż kamiennego wału o zróżnicowanej szerokości i wysokości, w zależności od stopnia zachowania. W dolnej i środkowej części przebiegu zidentyfikowanej granicy jest on wyższy (ok. 50-60 cm) i szerszy (ok. 2 m). Ok. 100 m przed kulminacją wzniesienia niemal zanika, ale jego przebieg wyznacza brak nowych nasadzeń drzew spowodowany zapewne kamienistą konstrukcją wału.

Tę część przebiegu granicy wieńczy usytuowana na wzniesieniu gnejsowa grupa skalna z trzema rytami równoramiennych krzyży o prostych ramionach. Kolejne kamienie graniczne zlokalizowano w opisanej wyżej linii granicznej aż do miejsca, gdy pod kątem prostym skręca ona w kierunku Jeziora Bystrzyckiego.

Trudno jednoznacznie wyznaczyć czas powstania oznakowania granicy, ale prawdopodobnie postawało ono w kilu etapach. Dobra te, w całości w lub w wydzielonych częściach, od XV w. wielokrotnie zmieniały właścicieli. Wśród nich znajdowali się przedstawiciele rodów Seidlitz, Schoff, Reichenbach, Schindel. W 1735 r. kupił je Konrad Ernst Maksymilian von Hochberg. I to z jego polecenia powstały dwie mapy ukazujące przebieg granicy dóbr bystrzyckich. W połowie XVIII w., za sprawą małżeństwa jego córki, Eleonory Elżbiety Maksymiliany z Karolem Ernstem Ferdynandem von Mudrach, przeszły one na własność hrabiów von Mudrach. W ich posiadaniu były do końca XVIII w.

Najstarszym oznakowaniem tej granicy są prawdopodobnie trzy krzyże wyryte na skale między szczytami Kurzętnik i Drewnica oznaczające zapewne trójstyk trzech linii granicznych. Jednak żadne źródło kartograficzne od XVIII do XX w. nie odnotowuje w tym miejscu trzeciego obszaru granicznego. Kolejna linia graniczna musiała zatem funkcjonować w tym miejscu przed XVIII w. Hipotezę tę potwierdza stylistyka i technika wykonania rytów trzech krzyży, odmienne od tych znajdujących się na kamieniach granicznych. Być może wcześniejszą proweniencję mogą posiadać również wał graniczny oraz domniemany kopiec, które w XVIII stuleciu uzupełnione zostały kamiennymi słupkami.

[Robert Heś]

 

KATALOG:

W opisie obiektów zachowano kolejność ich lokalizacji w linii granicznej od strony północnej do południowej. Wymiary: wysokość x szerokość jednej ściany x szerokość drugiej ściany [cm]

 

1. Kopiec

 

Kopiec usypany z różnej wielkości miejscowego materiału skalnego (gnejs)

średnica ok. 3,60 m

wysokość ok. 60 cm

2. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany ok. 10 m na północny wschód od kopca

granit

wymiary: 48 x 21 x 15

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 8 x 8

3. Słupek graniczny

 

Słupek leżący na północny wschód od poprzedniego znaku granicznego. Górna część lekko zaokrąglona

granit

wymiary: 66 x 28 x 15

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 8 x 8

4. Wał kamienny

 

Fragment wału kamiennego biegnącego w kierunku północno wschodnim, usypanego z różnej wielkości miejscowego materiału skalnego (gnejs)

szerokość: ok. 2 m

5. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany na północny wschód od poprzedniego znaku granicznego

granit

wymiary: 32 x 25 x 17

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 8 x 8

6. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany na północny wschód od poprzedniego znaku granicznego

granit

wymiary: 32 x 17 x 11

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 7 x 8

7. Wał kamienny

Fragment wału kamiennego biegnącego w kierunku północno wschodnim, usypanego z różnej wielkości miejscowego materiału skalnego (gnejs)

szerokość: ok. 2-3 m

8. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany na północny wschód od poprzedniego znaku granicznego

granit

wymiary: 32 x 22 x 18

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 6 x 6

9. Słupek graniczny

 

Słupek przewrócony i w znacznym stopniu wkopany w ziemię, usytuowany na północny wschód od poprzedniego znaku granicznego

granit

wymiary: 70 x 17 x ?

ewentualny wizerunek krzyża niewidoczny na wkopanej części kamienia

10. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany na północny wschód od poprzedniego znaku granicznego, tuż przed skalnym wzniesieniem, górna część kamienia lekko zaokrąglona

granit

wymiary: 37 x 23 x 14

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 5 x 8

11. Wał kamienny

Słabo widoczny, wywłaszczony fragment wału kamiennego biegnącego w kierunku północno wschodnim, usypanego z różnej wielkości miejscowego materiału skalnego (gnejs)

szerokość: ok. 2-2,5 m

12. Znak graniczny

 

Głaz gnejsowy (ok. 100 x 85 cm) na wierzchołku wzniesienia między wzniesieniami Kurzętnik i Drewnica. Od strony północnej ryty trzech krzyży równoramiennych (greckich). Ryty umieszczone zostały w układzie trójkąta równoramiennego ustawionego na jednym z boków, a krzyże umieszczone są na jego wierzchołkach.

ryt górnego krzyża: 10 x 10

ryt dolnego, lewego krzyża: 6 x 7

ryt dolnego, prawego krzyża: 10 x 10

13 Słupek graniczny

 

Słupek leżący ok. 15 m na południowy zachód od skały z rytami krzyży, zapewne wtórnie przeniesiony i zaadaptowany na siedzisko przy miejscu na ognisko.

granit

wymiary: 62 x 28 x 14

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 5 x 6,5

14. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany na południowy zachód od poprzedniego kamienia, tuż nad stromym zboczem prowadzącym do Jeziora Bystrzyckiego

granit

wymiary: 22 x 23 x 12

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 8 x 8

15. Słupek graniczny

 

Słupek usytuowany na południowy zachód od poprzedniego kamienia, nad stromym zboczem prowadzącym do Jeziora Bystrzyckiego

granit

wymiary: 29 x 28 x 13

płytki relief z krzyżem o rozszerzających się, prosto zakończonych ramionach: 7 x 8 

Najważniejsza literatura:

1. C. Weigelt, Die Grafen von Hochberg von Fürstenstein. Ein Beitrag zur vaterländischen Culturgeschichte, Breslau 1896.
2. R. Wytyczak, Mapy majątkowe Hochbergów z pierwszej połowy XVIII wieku, „Annales Silesiae”, XX, 1990, s. 29-39.