Szubienica i pręgierz w Paczkowie

        Miejska szubienica w Paczkowie (niem. Patschkau) znajdowała się na wschód od rynku, najpewniej na obszarze pomiędzy dzisiejszymi ulicami Krótką i Spokojną, chociaż niektórzy regionalni badacze wskazują obszar w okolicy dzisiejszego cmentarza, a więc pomiędzy ulicami Radosną a Jana Pawła II. W każdym razie był to obszar na wschód od ratusza. Pewną wskazówką może być informacja z 1910 r., kiedy podczas wydobywania piasku natrafiono na szczątki ludzkie, wiązane z szubienicą o czym będzie mowa jeszcze niżej. Analizując przedwojenną mapę topograficzną (Meßtischblatt – arkusz nr 5568) jesteśmy w stanie wskazać lokalizację wyrobiska funkcjonującej wówczas piaskowni. Rzeczywiście w jej sąsiedztwie mogła znajdować się paczkowska szubienica, o czym świadczą znaleziska kości ludzkich. Z kolei na podstawie rękopiśmiennej mapy wojskowej z II połowy XVIII stulecia wiadomo, że szubienica stała w sąsiedztwie Nysy Kłodzkiej. W opisach kronikarskich wspomina się o Górze Szubienicznej (niem. Galgenberg), a więc wzniesieniu, z którego rozpościerał się dobry widok na centrum miasta. Szubienica została uchwycona również na widoku Paczkowa autorstwa Wernera. Grunty położone w najbliższym sąsiedztwie szubienicy należały lub był dzierżawione przez paczkowskiego kata.

        W 1717 r. na polecenie Praskiej Izby Apelacyjnej przeprowadzono rewizję posiadanych praw sądowniczych i urządzeń penitencjarnych istniejących w mieście. Wiadomo, że szubienica była wybudowana z cegły i kamienia. Podano również posiadane wówczas informacje o niektórych wyrokach kary śmierci wykonanych w Paczkowie. Właśnie z powstałej podczas tej rewizji dokumentacji wiemy, że w 1531 pewien przestępca (złodziej) - na szubienicy, którą pospiesznie zbudowano dzień wcześniej został powieszony. Nie wyjaśnia nam to czy na tą egzekucję wystawiono całkowicie nową konstrukcję, czy wyremontowano istniejącą, być może drewnianą. Na podstawie tych rękopiśmiennych dokumentów wiemy, że egzekwowano karę śmierci w tym miejscu już wcześniej. Życie stracił tutaj w 1508 r. Matthes (Mateusz) Teich, który miał trzy żony (poligamia), ale też znaleziono przy nim wiele skradzionych wcześniej przedmiotów. W 1512 r. stracono tutaj członków bandy rozbójników i złodziei grasujących w okolicy pomiędzy Kamieńcem Ząbkowickim, Złotym Stokiem a Paczkowem. Belka paczkowskiej szubienicy posłużyła do wykonania kary powieszenia także w latach 1514 i 1528. W maju 1626 r. stracono tutaj mieczem kobietę z Nowej Rudy zajmującą się ponad 15 lat nierządem, która przed laty miała zabić swoją córkę.

        Na podstawie zachowanych dokumentów wiemy także jak zagospodarowany był obszar wokół miejskiej szubienicy. Grunty leżące na wschód od niej zostały wydzierżawione miejscowemu katu. Paczkowska szubienica została rozebrana 14 maja 1824 r. przy udziale ówczesnego burmistrza Büttnera, który musiał zapoczątkować prace usuwając pierwszą cegłę z muru szubienicy. Po nim wyznaczeni murarze zburzyli murowaną konstrukcję. Na podstawie opisu tych czynności wiadomo, że szubienica posiadała wejście do jej wnętrza. Materiał pozyskany z rozbiórki obiektu przewieziono na wozach na wyznaczone miejsce i posłużył do wybudowania nowych i zmodernizowania już istniejących elementów wyposażenia miejskiej strzelnicy.

        Na podstawie doniesień prasowych sprzed ponad stu lat wiadomo, że podczas wydobywania piasku, w różnych okresach czasowych odnaleziono tam pięć kompletnych szkieletów. Do ostatniego odkrycia doszło pod koniec 1910 r. Wówczas w należącej do miasta piaskowni natknięto się na ludzkie szczątki, a dokładniej odkopano czaszkę i kości aż do miednicy. Nie wiadomo co stało się ze znaleziskiem, ale powiązano je, jak i poprzednie z stojącą w pobliżu szubienicą.

        Z kolei o paczkowskim pręgierzu wiemy niewiele. Wiadomo, że stał on na rynku, wykonano go z kamienia. Podobnie jak koło szubienicy wyroki egzekwował przy nim miejski kat. Pierwsze wzmianki o mistrzu sprawiedliwości pochodzą dopiero z połowy XVII w. Dokładne wzmianki posiadamy z 1697 r., za sprawą uroczystości zaślubin do jakich doszło w Międzylesiu. Wówczas Martin Schwan kat w Jeseniku, a syn kata w Paczkowie Andreasa Schwana poślubił Susannę, córkę Christiana Kühna byłego kata w Wambierzycach. O paczkowskiej rodzinie katowskiej Schwan (Schwann) było głośno już kilka lat wcześniej. W 1688 r. zapewne rakarz i pachołek katowski o nazwisku Schwan został oskarżony kradzież.  52-letni Christian Schwan z Paczkowa, syn kata z Bystrzycy Kłodzkiej, zatrudniał się także jako pachołek katowski. To właśnie jego przyłapano w miejscowości Pomianów Dolny koło Paczkowa, podczas okradania na tamtejszym placu kaźni leżących na kole egzekucyjnym zwłok straconej. W trakcie przesłuchania zeznał, iż próbował ukraść m.in. powróz. Ten miał zostać przekazany pewnemu chłopu, Hansowi Pohlowi ze Starego Paczkowa. Przesłuchujący chcieli dokładnie poznać szczegóły zajścia, stąd sugerowali w dalszych pytaniach do oskarżonego np. chęć zniszczenia koła egzekucyjnego celem pozyskania pożądanych przedmiotów lub odcięcia ręki (dłoni) lub palców straconej, do czego oskarżony się nie przyznał.  Warto nadmienić, że w okolicy Starego Paczkowa wymieniany był Hexenberg, a więc Góra Czarownic, czyli miejsce, gdzie według dawnych wierzeń mogły odbywać się spotkania czarownic podczas sabatów.

[Daniel Wojtucki]

Z powodu wyżej położonego terenu, który przesłania konstrukcję od południa, widoczność paczkowskiej szubienicy z tego kierunku była prawdopodobnie ograniczona. Niewykluczone, że obserwacja stawała się utrudniona już w okolicach południowego odcinka Nysy Kłodzkiej. Znaczne obniżenie terenu po pozostałych stronach sprawiało jednak, że uważny obserwator mógł bez większych trudności dostrzec miejsce straceń z innych kierunków.

[Maciej Kwiatkowski]

Szubienica w Paczkowie według rysunku F.B. Wernera (patrz strzałka).

Fragment rękopiśmiennej mapy z II połowy XVIII stulecia, na które zaznaczono strzałką lokalizację szubienicy w Paczkowie. Ze zbiorów: Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygn. IIIC L 5420. 

Informacja o budowie szubienicy w 1531 r. w dokumencie z początku XVIII w. Ze zbiorów: Archiwum Państwowe w Opolu, Akta miasta Paczkowa, sygn. 73. Fot. D. Wojtucki.

Paczków – fotografia z drona na miejsce, gdzie typuje się lokalizację miejskiej szubienicy. Fot. D. Wojtucki. 

Paczków – obszar pomiędzy ul. Krótką a cmentarzem (ul. Jana Pawła II), gdzie stała miejska szubienica, w kierunku na rynek. Fot. D. Wojtucki.

Szacunkowa widoczność z szubienicy z okolic Paczkowa (rynek i ważniejsze, okoliczne drogi). Opr. M. Kwiatkowski.

Zapis w księdze ślubów parafii Międzylesie z lutego 1697 r. o ślubie Martina Schwana kata z Jesenika (Czechy), syna paczkowskiego kata Andreasa Schwana z Susanną córką byłego wambierzyckiego kata Christiana Kühna. Ze zbiorów: Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu, sygn. 606aa. Fot. D. Wojtucki. 

Najważniejsze źródła i literatura:

1. Archiwum Państwowe w Opolu, Akta miasta Paczkowa, sygn. 73, Akta dotyczące sądownictwa w Paczkowie i przyległego majątku Kamice 1673-1717.
2. J. Schneider, Geschichte der Stadt Patschkau nach Urkundenund andern authentischen Quellen bearbeitet, Neisse 1843.